Allir launþegar á Íslandi eiga að vera slysatryggðir á vinnutíma. Tryggingin, sem kallast slysatrygging launþega, tekur einnig til slysa sem gerast á beinni leið til eða frá vinnu, með þeirri undantekningu að margar tryggingar af þessu tagi undanskilja slys vegna vélknúinna ökutækja. Réttur úr slysatryggingunni er óháður því hver á sök á slysinu. Starfsmaður sem lendir í vinnuslysi getur því átt rétt til bóta, jafnvel þótt um óhapp sé að ræða. Ásetningur eða stórkostlegt gáleysi af hálfu hins slasaða getur þó valdið skerðingu eða brotfalli bótaréttar.
Eftir vinnuslys þarf að huga að mörgum atriðum. Oft kemur greiðsla fyrir tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyss frá fleiri en einum aðila. Í hverju tilviki þarf að skoða aðdraganda slyssins, hvaða tryggingar gilda og hvaða afleiðingar slysið hafði. Um er að ræða fjölþátta bótakerfi þar sem hinn slasaði getur bæði átt rétt til bóta úr tryggingum eins og slysatryggingu launþega og hjá opinbera almannatryggingakerfinu. Mikilvægt er að báðir aðilar, vinnuveitandi og hinn slasaði, hugi vel að skyldum sínum svo að bótaréttur glatist ekki. Fyrir hinn slasaða er einstaklega mikilvægt að sinna læknismeðferð eftir slysið vel og fylgja ráðleggingum meðhöndlandi lækna og annarra meðferðaraðila.
Þegar vinnuslys á sér stað ber vinnuveitandi ýmsar skyldur, bæði samkvæmt vinnuverndarlöggjöfinni og samkvæmt kjarasamningum. Það er þó ekki þar með sagt að hinn slasaði megi vænta þess að vinnuveitandi sjái um að gæta að öllum réttindum hans þar sem hann þarf einnig að gæta að ýmsum atriðum sjálfur. Í eftirfarandi umfjöllun verður leitast við að fara yfir helstu skyldur hvors aðila fyrir sig.
Skyldur vinnuveitanda
Frumskylda vinnuveitanda er að tryggja öryggi og heilsusamlegt starfsumhverfi fyrir starfsfólk. Slysin eiga sér þó stað og þá þarf vinnuveitandi að gæta þess að bregðast rétt við. Skipta má helstu skyldum vinnuveitanda í fimm flokka:
1. Skyndihjálp og tafarlaus viðbrögð
Þessi skylda segir sig sjálf. Vinnuveitanda ber að tryggja að hinn slasaði fái tafarlausa aðstoð. Veita skal fyrstu hjálp á vettvangi og eftir atvikum skal tryggja flutning hins slasaða á sjúkrahús eða til læknis. Á vinnustöðum skal vera viðeigandi skyndihjálparbúnaður á aðgengilegum stað.
2. Tilkynningar- og skráningarskylda
Samkvæmt vinnuverndarlöggjöfinni ber vinnuveitanda að tilkynna Vinnueftirliti ríkisins án ástæðulausrar tafar um slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einn eða fleiri daga auk slysdagsins. Honum ber jafnframt að senda skriflega tilkynningu til Vinnueftirlitsins innan viku frá því að slysið átti sér stað og skrá slysið í slysaskrá fyrirtækisins. Ef um alvarlegt slys er að ræða, þar sem starfsmaður deyr eða líkur eru á varanlegu eða langvinnu heilsutjóni, ber honum hins vegar að tilkynna slysið tafarlaust og í síðasta lagi innan sólarhrings til Vinnueftirlitsins og eftir atvikum til lögreglu. Sumum vinnuveitendum er þessi skylda ekki ljós.
Vanræksla á tilkynningarskyldu getur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir vinnuveitanda. Ef slysið er ekki tilkynnt á réttum tíma getur það leitt til þess að sönnunarbyrði sé snúið við og að vinnuveitandi sé látinn bera allan hallann af skorti á upplýsingum. Dómstólar hafa fellt sök vegna slyss á vinnuveitanda, jafnvel þótt ekki sé sannað hver tildrög slyssins voru, af því að þeir hafa talið það standa vinnuveitanda nær að upplýsa um atvikin. Dómstólar hafa gengið svo langt að snúa sönnunarbyrðinni við, jafnvel þótt slys hafi verið tilkynnt, ef vinnuveitandi hefur ekki hlutast til um að fá óháða rannsókn á orsökum slyssins.
Stundum eru fyrstu viðbrögð vinnuveitanda eftir alvarleg vinnuslys að hefja hreinsun og tiltekt á slysstað. Það er ekki ráðlagt að hefja slíkar aðgerðir strax og er beinlínis óheimilt samkvæmt vinnuverndarlöggjöfinni. Ef björgunaraðgerðir krefjast þess ekki, er með öllu óheimilt að breyta aðstæðum á slysstað áður en starfsmenn Vinnueftirlitsins eða lögreglan hafa skoðað vettvang.
3. Vátryggingarskylda
Vinnuveitendum er skylt samkvæmt kjarasamningum að kaupa slysatryggingu fyrir starfsfólk sem gildir bæði á vinnutíma og á beinni leið til og frá vinnu. Í sumum tilvikum gera kjarasamningar kröfu um að tryggingin gildi allan sólarhringinn. Skoða þarf í hverju tilviki fyrir sig hvort slysið sé bótaskylt úr slysatryggingu launþega. Ef vinnuveitandi vanrækir vátryggingarskylduna getur hann orðið ábyrgur fyrir greiðslu jafnhárra bóta og starfsmaðurinn hefði átt rétt á úr tryggingunni. Það er skynsamlegt fyrir vinnuveitanda að gera tryggingafélagi sínu viðvart um vinnuslys og benda jafnframt viðkomandi starfsmanni á að hafa samband við það til að kanna bótarétt.
4. Tilkynning til Sjúkratrygginga Íslands
Vinnuveitanda ber einnig að tilkynna vinnuslys án tafar til Sjúkratrygginga Íslands. Mikilvægt er að tilkynna Sjúkratryggingum Íslands um vinnuslys sem fyrst og a.m.k. innan árs frá því að slysið bar að höndum. Tilkynningarskyldan er rík og ekki er gerð krafa um að fullsannað sé að slysið sé bótaskylt, heldur einungis að það megi ætla að svo sé. Ef vinnuveitandi sinnir þessu ekki getur starfsmaður, eða umboðsmaður hans, leitað aðstoðar lögreglu til að fá tilkynningarskyldunni fullnægt.
5. Greiðsla launa og sjúkrakostnaðar
Slasist starfsmaður við vinnu á hann rétt til greiðslu launa í slysaforföllum samkvæmt kjarasamningum og lögum. Eftir vinnuslys er starfsmönnum tryggður lágmarks veikindaréttur í þrjá mánuði til viðbótar við almennan áunninn veikindarétt samkvæmt lögum. Þetta gildir hvort sem slysið á sér stað á vinnutíma eða á beinni leið til eða frá vinnu. Þetta á einnig við ef starfsmaður hefur lent í bílslysi á leið til eða frá vinnu af því að veikindarétturinn er óháður ferðamáta. Þegar veikindalaunaréttur er uppurinn, þarf að skoða hvort starfsmaðurinn eigi rétt til dagpeninga- eða lífeyrisgreiðslna, t.a.m. frá tryggingafélagi, stéttarfélagi, lífeyrissjóði, Sjúkratryggingum Íslands eða Tryggingastofnun ríkisins.
Samkvæmt kjarasamningum hvílir sú skylda á vinnuveitanda að greiða eðlilegan sjúkrakostnað starfsmanns sem hlýst af vinnuslysi, svo sem útlagðan kostnað vegna læknishjálpar, lyfja, endurhæfingar- eða tannlæknakostnaðar, auk vottorðagjalda. Áður fyrr gat starfsmaður fengið þennan kostnað endurgreiddan frá Sjúkratryggingum Íslands. Á því varð nýlega breyting þar sem lögum um slysatryggingar almannatrygginga var breytt og réttur til endurgreiðslu sjúkrakostnaðar felldur á brott. Starfsmenn sem slasast eftir 19. febrúar 2026 þurfa því að leita til vinnuveitanda með allan sjúkrakostnað vegna vinnuslysa á grundvelli ákvæða kjarasamninga.
Skyldur starfsmanns
Eins og áður var nefnt getur hinn slasaði ekki vænst þess að vinnuveitandi gæti allra hagsmuna hans eftir vinnuslys, heldur þarf hann að hlutast til um ýmis atriði sjálfur, svo sem að tryggja að slysið sé tilkynnt á réttan hátt. Skipta má helstu skyldum hins slasaða í fjóra flokka:
1. Tilkynning til yfirmanns
Starfsmanni ber að tilkynna yfirmanni sínum um slysið, s.s. verkstjóra eða öryggistrúnaðarmanni, eins fljótt og auðið er. Þetta kann að hljóma sjálfsagt en hafa ber í huga að slys gerast ekki öll á sjálfum vinnustaðnum. Reynir sérstaklega á þetta þegar um er að ræða slys á leið til eða frá vinnu. Starfsmaður þarf að veita nauðsynlegar upplýsingar sem fyrst til að tryggja sönnun þess að slysið hafi átt sér stað. Ef vinnuveitanda er ekki kunnugt um slysið, virkjast t.a.m. ekki tilkynningarskylda til Vinnueftirlitsins.
2. Skylda til að leita læknisaðstoðar
Starfsmaður þarf að leita til læknis sem fyrst eftir vinnuslys til að fá áverka sína skráða og vottaða. Þetta er grundvallarforsenda þess að hægt sé að sanna orsakasamband milli slyssins og þess heilsutjóns sem viðkomandi varð fyrir. Ef þessari skyldu er ekki sinnt getur réttur til bóta glatast vegna skorts á sönnun um orsakasamband.
Ef starfsmaður er óvinnufær eftir vinnuslys ber honum að leggja fram læknisvottorð fyrir vinnuveitanda til staðfestingar á forföllum og óvinnufærni. Ef vottorð er ekki lagt fram, getur til réttur til bóta og launa í forföllum glatast.
3. Tilkynning til bótaskyldra aðila
Það er mjög mikilvægt að hinn slasaði, eða umboðsmaður hans, tilkynni vátryggingafélagi vinnuveitanda og Sjúkratryggingum Íslands um slysið svo fljótt sem verða má. Vátryggingafélög geta hafnað bótaskyldu ef slys eru tilkynnt of seint, eftir að tilkynningarfrestur vátryggingarsamningalaga er liðinn. Reynir mikið á þetta í framkvæmd og því miður glatast bótaréttur oft vegna þess að starfsmaðurinn treysti því að vinnuveitandi hans hefði gætt allra hagsmuna hans eftir slysið.
4. Öryggisreglur og leiðbeiningar
Á starfsmanni hvílir sú skylda að nota persónuhlífar og fylgja öryggisreglum og leiðbeiningum vinnuveitanda við framkvæmd starfs síns. Starfsmaður sem verður var við hættulega ágalla eða vanbúnað á vinnustað verður að tilkynna það umsvifalaust til yfirmanns. Gæti starfsmaður ekki að þessu getur það haft neikvæð áhrif á rétt hans til bóta.
Bæði vátryggingafélög og Sjúkratryggingar Íslands hafa heimild til að lækka eða fella niður bótarétt ef hinn slasaði hefur valdið slysinu með ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Áréttað er að venjulegt eða einfalt gáleysi starfsmanns við vinnu dugir ekki til þess að skerða eða fella niður bætur. Dómstólar hafa í gegnum árin ítrekað farið yfir hvað telst til stórfellds gáleysis og eru fjölmörg dæmi til um hvaða háttsemi telst til stórfellds gáleysis og hver ekki.
Lögmenn Fortis hafa áratuga reynslu og þekkingu á þessu sviði. Ef þú lentir í vinnuslysi, þá geturðu leitað til lögmanna Fortis til að fá mat á stöðunni og næstu skrefum.
